Người đàn ông yêu tiếng máy bay Spitfire Đây là điều mà triệu chứng bất thường này có thể dạy chúng ta về bệnh mất trí nhớ

(KHẨN- The Conversation) Khi mọi người nghe từ sa sút trí tuệ, họ thường nghĩ đến ai đó gặp vấn đề về trí nhớ. Trong khi trí nhớ thường bị ảnh hưởng trong sa sút trí tuệ, điều này không phải lúc nào cũng đúng. Có nhiều loại sa sút trí tuệ khác nhau – và mỗi loại có thể gây ra nhiều triệu chứng đa dạng.

Một nghiên cứu điển hình gần đây còn mô tả về một người đàn ông 68 tuổi mắc một dạng sa sút trí tuệ hiếm gặp khiến ông phát triển sự say mê đặc biệt với một loại âm thanh rất cụ thể. Vì dạng sa sút trí tuệ này mới được các chuyên gia y học công nhận gần đây, phát hiện này gợi ý rằng sự thay đổi trong sở thích về âm thanh có thể là đặc điểm chính của hội chứng này.

Sa sút trí tuệ là một thuật ngữ chung để mô tả các vấn đề về nhận thức (suy nghĩ) đủ nghiêm trọng để ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày. Có nhiều loại sa sút trí tuệ – như bệnh Alzheimer, là dạng phổ biến nhất. Nó đặc trưng bởi mất trí nhớ và các thay đổi về nhận thức khác.

Một phân nhóm khác là sa sút trí tuệ vùng trước thái dương, thường ảnh hưởng đến người dưới 65 tuổi.

Như tên gọi, sa sút trí tuệ vùng trước thái dương ảnh hưởng đến các vùng của não nằm ở phía trước trán và phía trên tai. Những khu vực này của não tham gia vào nhiều chức năng – bao gồm tính cách, hành vi, giải quyết vấn đề, lập kế hoạch, ngôn ngữ, xử lý và hiểu âm thanh. Dạng sa sút trí tuệ này chủ yếu ảnh hưởng đến hành vi hoặc khả năng ngôn ngữ.

Có ba biến thể chính của sa sút trí tuệ vùng trước thái dương, mỗi loại có các triệu chứng khác nhau: biến thể hành vi (ảnh hưởng đến hành vi và tính cách), biến thể không lưu loát (ảnh hưởng đến khả năng phát âm) và biến thể ngữ nghĩa (ảnh hưởng đến kiến thức và hiểu ngôn ngữ).

Nhưng một số nhà nghiên cứu còn tin rằng còn có một biến thể thứ tư của sa sút trí tuệ vùng trước thái dương. Bằng chứng cho biến thể thứ tư này đã được mô tả trong một nghiên cứu điển hình mà tôi đã giúp thực hiện.

Một người đàn ông 68 tuổi, mà chúng tôi gọi là “CP”, đã phát triển một sở thích kỳ lạ đối với âm thanh của động cơ Spitfire. Vợ của CP lần đầu tiên nhận thấy hành vi kỳ lạ này khoảng hai năm trước khi ông được chẩn đoán mắc sa sút trí tuệ.

CP sống gần một sân bay, và các máy bay cũ thường bay qua nhà ông. Ông sẽ bỏ mọi việc đang làm và chạy ra ngoài, vẫy tay chào các máy bay và khóc trong niềm vui mỗi khi nghe thấy chúng. Trước khi mắc bệnh, ông chưa từng phản ứng như vậy.

Sở thích của ông đối với âm thanh động cơ rất đặc trưng cho loại máy bay này. Ông không phản ứng tương tự với âm thanh của các loại máy bay khác, cũng không thể hiện sự quan tâm chung đến máy bay hoặc phương tiện giao thông. Ông cũng thấy tiếng chim hót và giọng nói cao của người khác khó chịu. Thậm chí, ông còn rất kén chọn về âm nhạc, không thích các bản cover và thích các bản gốc hơn.

Vài năm trước khi sở thích kỳ lạ với âm thanh Spitfire bắt đầu, CP trở nên hay cáu kỉnh và nóng tính. Ông ngày càng trở nên lạnh lùng và thờ ơ với người khác, thiếu kiểm soát xung đột và nhận thức về hành vi xã hội chấp nhận được. Ví dụ, ông không quan tâm đến cái chết trong gia đình và thường xuyên ngắt lời người khác khi họ đang nói – những điều mà trước đây ông chưa từng làm.

Ông cũng mất khả năng hiểu về hài hước, phát triển sở thích ăn ngọt và bị ám ảnh bởi chơi cờ và làm trò chơi tìm từ. Đôi khi ông không nhận ra mặt của người quen, nhưng không gặp vấn đề trong việc nhận biết giọng nói qua điện thoại. CP không gặp vấn đề gì trong việc nhớ các sự kiện trước đó hoặc ngôn ngữ.

Khoảng năm năm sau khi các triệu chứng xuất hiện, CP được chẩn đoán mắc sa sút trí tuệ vùng trước thái dương dạng hành vi. Nhưng chúng tôi tin rằng CP có một dạng mới, thứ tư – đôi khi còn gọi là “biến thể thái dương phải”.

Biến thể này được đặt tên vì phần lớn tổn thương mô xảy ra ở thùy thái dương phải của não. Khu vực này chủ yếu liên quan đến việc hiểu các khái niệm và suy ra ý nghĩa từ thông tin phi ngôn ngữ, như các tín hiệu xã hội. Các hình ảnh quét não của CP cho thấy phần lớn vùng này đã bị mất.

Biến thể thái dương phải của sa sút trí tuệ vùng trước thái dương còn dường như gây ra một sự pha trộn các triệu chứng thường thấy trong cả hai biến thể hành vi và ngữ nghĩa. Tuy nhiên, vẫn còn tranh luận trong cộng đồng nghiên cứu về cách định nghĩa chính xác của nó.

Học hỏi về sa sút trí tuệ

Có rất nhiều điều có thể học hỏi từ CP.

Trước tiên, câu chuyện của ông giúp nâng cao nhận thức về sa sút trí tuệ vùng trước thái dương. Thiếu nhận thức là một vấn đề lớn – ngay cả trong giới bác sĩ, vì nó thường bị chẩn đoán nhầm thành các bệnh tâm thần khác hoặc bệnh Alzheimer.

Câu chuyện của CP cũng giúp làm rõ hơn về biến thể thái dương phải của sa sút trí tuệ vùng trước thái dương. Các triệu chứng của ông cho thấy rằng sự phát triển các sở thích mới có thể là đặc điểm nhận diện của hội chứng này.

Câu chuyện của CP còn là một ví dụ về cách sa sút trí tuệ có thể gây ra những thay đổi trong cách mọi người xử lý âm thanh.

Mối liên hệ giữa suy giảm thính lực và sa sút trí tuệ đã được xác lập rõ ràng. Tuy nhiên, bản chất của mối quan hệ này vẫn chưa rõ ràng.

Mặc dù đã được truyền thông khẳng định rộng rãi rằng mất thính lực gây ra sa sút trí tuệ, nhưng cũng có thể ngược lại – sa sút trí tuệ gây ra những thay đổi về thính giác. Câu chuyện của CP cung cấp bằng chứng cho điều này, vì sở thích bất thường của ông đối với các âm thanh cụ thể chỉ xuất hiện sau khi bệnh bắt đầu.

Nghiên cứu về bệnh Alzheimer cũng ủng hộ ý tưởng rằng sa sút trí tuệ gây ra những thay đổi về thính giác. Ví dụ, các rối loạn trong phân tích cảnh âm thanh – khả năng phân biệt các âm thanh chồng chéo, như nghe một người nói trong tiếng ồn nền – đã trở thành một triệu chứng phổ biến.

Câu chuyện của CP còn cho thấy cách sa sút trí tuệ có thể thay đổi những gì mọi người cảm thấy thích thú cũng như cảm xúc của họ. Những sở thích mãnh liệt, sự ghét bỏ và thay đổi trong sở thích (như đột nhiên yêu hoặc ghét một số loại thực phẩm, âm nhạc hoặc màu sắc) đã được ghi nhận rộng rãi trong sa sút trí tuệ vùng trước thái dương.

Tôi đã có cơ hội gặp trực tiếp CP và vợ ông để hiểu rõ hành trình mắc bệnh của họ. Câu chuyện của CP minh họa tầm quan trọng của việc nhận biết các triệu chứng đa dạng của sa sút trí tuệ. Điều này sẽ giúp chẩn đoán sớm hơn và phát triển các phương pháp điều trị phù hợp hơn.